Kapalıçarşı

Kapalıçarşı
Restorasyon Çalışmaları

Dünyanın en eski ticaret merkezlerinden biri olarak bilinen Kapalıçarşı'nın yapımına, Nuruosmaniye, Mercan ve Beyazıt arasında yer alan alanda, Fatih Sultan Mehmet döneminde 1460 yılında başlanmıştır. Çarşı tek kitle halinde ve aynı zaman aralığında inşa edilmemiştir. Sandal ve Cevahir Bedestenleri etrafında hanların yoğunlaşması ve bunların arasında yer alan sokakların üstlerinin zaman içinde tonozlarla örtülerek dükkânların kâgire dönüştürülmesi sonucu yaklaşık 250 yıllık bir süreç içerisinde gelişerek bugünkü ölçeğine ulaşmıştır.

Büyük Çarşı (Çarşû-yı Kebîr) olarak adlandırılan bu ticaret kompleksi inşa edildiği günden bu yana maruz kaldığı depremler ve günlerce süren yangınlar nedeniyle defaatle hasar görmüştür. Yangınların sebep olduğu yıkıcı hasarları önlemek amacıyla; Sultan II. Mustafa tarafından İstanbul kaymakamına gönderilen bir hükümde, ahşap dükkân ve ev yapımının yasaklanıp ev ve dükkânların kâgir yapılması emredilmiştir. Kapalıçarşı'nın sokak üstlerinin kâgir tonozlarla örtülerek kapalı bir çarşıya dönüştürülmesi de bu tarihten itibaren başlamıştır. Bu dönüşüm sonrasında yangınların sayısı azalmış ve hasarlar nispeten önlenmiş olsa da bütünüyle önlenememiştir.

İstanbul tarihinin en şiddetli depremlerinden biri olan 1894 İstanbul Depremi Kapalıçarşı'da büyük ölçüde tahribata sebep olmuştur. Bu yıkıcı deprem sonrası II. Abdülhamid'in emri üzerine başlayan ve on sekiz ay süren tamirde, bazı caddelerin üstü bütünüyle açılarak bazı sokaklar ise yıkılarak çarşının sınırları daraltılmıştır. Eskiden çarşı içinde bulunan Sarnıçlı Han, Paçavracı Hanı, Ali Paşa Hanı tamamen, Yolgeçen Hanı da kısmen Kapalıçarşı dışında bırakılmıştır. Çarşının mevcut kapılarının bazıları kapatılarak Beyazıt ile Nuruosmaniye arasında uzanan eski Kalpakçılar sokağının dışarı açılan iki ucuna II. Abdülhamid döneminde yaygınlaşan Türk neo-klasiği üslûbunda birer yeni kapı yapılmıştır. Bu kapılardan Nuruosmaniye Camii tarafında olanın mukarnaslı bir saçağı, bunun altında da sivri bir kemeri ve kemerin alınlığı içine, devletin son döneminde her resmî binaya konulan bir Osmanlı arması yerleştirilmiştir. Bunun altında ise tamir kitabesi yer almaktadır. Bu kapının iki yanına ayrıca birer niş de yapılarak girişe âbidevî bir görünüm kazandırılmıştır. Diğer kapı ise nispeten sade kurgulanmıştır. Kapının sivri kemeri içine Sultan II. Abdülhamid'in tuğrası ile "el-kâsibü habîbullah" yazısı işlenen bir kitâbe konulmuştur.

Dönem dönem restorasyon çalışmalarıyla onarılan çarşı, günümüzde Başkanlığımız, İstanbul Valiliği ve Kapalıçarşı Yönetimi iş birliğiyle; Fatih Belediyesi kontrolünde etaplar halinde onarılmaya devam edilmektedir.

Türkiye'nin ve dünyanın sembol yapıları arasında yer alan çarşı, yaklaşık 45 bin metrekare kapalı alana sahip olup 3 binden fazla dükkânı, 14 hanı, beş mescidi, iki bedesteni, yedi çeşmesi ve 22 kapısı ile dünyanın en görkemli kapalı alışveriş merkezlerinden biridir. Yaklaşık 600 yıl İstanbul'da ticaretin kalbi olarak nitelendirilen tarihî Kapalıçarşı'daki restorasyon çalışmaları geçmiş onarımlara ilişkin arşiv ve tamir belgeleri esas alınarak titizlikle devam edilmektedir.

Kapalıçarşı'daki en önemli uygulamalardan ilki 2019 yılında tamamlanan çatı örtüsünün tamamen yenilenmesidir. Bu kapsamlı onarımla, yıllardır yaşanan yağmur suyu kaynaklı akmaların ve buna bağlı nem kaynaklı bozulmaların önüne geçilerek yapı daha kontrollü ve güvenli bir şekilde korunabilir hale getirildi. Çatı yenilemesi yalnızca mevcut hasarları gidermekle kalmadı, Kapalıçarşı'nın uzun vadeli korunmasına da doğrudan katkı sağladı. Su yalıtımının güçlenmesi sayesinde iç mekânda rutubetlenme, yüzey kayıpları ve malzeme yıpranması riski azaldı; düzenli bakım ve denetim süreçleri daha planlı yürütülebilir hale geldi. Ayrıca onarım sonrası çatı, kontrollü biçimde kullanıma açıldı. Küçük gruplar halinde gerçekleştirilen ziyaretlerle Kapalıçarşı'nın çatısından İstanbul'u seyretme imkânı doğdu; böylece çarşının tarihî dokusuna zarar vermeden, yapıyı yeni bir deneyim katmanıyla görünür kılan nitelikli bir kullanım da sağlandı.

2. Etap çalışmaların kapsamında çarşının sokaklar arasında bulunan tonozlarının statik ve görsel durumu, zemin kaplamaları, elektrik altyapısı konularında çalışmalar yürütüldü. Bu kapsamda zemin oturmaları ve deprem etkileri nedeniyle yapıyı oluşturan beden duvarlarında, kubbe, tonoz ve kemerlerde oluşan yapısal çatlaklara müdahale edildi. Sıva raspası sonrasında enjeksiyon imalatı, dikiş uygulamaları, karbon hasır takviyeli fileler ve paslanmaz çelik elemanlar gibi çeşitli güçlendirme çalışmaları gerçekleştirildi. Bunlara ek olarak, zemin oturmaları gözlemlenen beden duvarları ile sütun temel kaidelerinde, yapının özgünlüğüne zarar vermeden zemine mini kazıklar çakıldı ve oturmaların önüne geçildi. Zamanla kesit kaybına uğramış ve tahrip olmuş özgün gergi elemanlarında da onarım çalışmaları yürütüldü.

Kapalıçarşı'nın sokaklarını kapatan tonozlarda kalem işi bezemeler için inşa edildiği döneme dair kayıtlar, arşiv belgeleri, gravürler ve fotoğraflar incelendi. Elde edilen arşiv verileri; desen, dönem ve üslup özellikleriyle birlikte değerlendirilerek Bilim Kurulu Heyeti'nin denetimi ve istişaresinde bir tezyinat programı çizildi ve Koruma Kurulu onayına sunuldu. Onay akabinde çarşının tamamında kalem işi uygulamaları tamamlandı ve Kapalıçarşı 1954 yılındaki görünümüne kavuşturuldu.

Kapalıçarşı'nın en önemli sorunlarından biri geçirdiği yangınlar ve depremlerdir. Bu sebeple çoğunlukla iptidai şekilde döşenmiş olan elektrik hatlarına müdahale edildi. İleri teknoloji busbar sistemi ve akıllı sayaç sistemleri kullanılarak elektrik altyapısının modernizasyonu sağlandı. Busbar sistemi ile çarşıdaki dağınık kablo görüntüsünün önüne geçildi. Daha da önemlisi, hareketli kablo sistemi bulunmadığından arıza ve kaza gibi ihtimaller azaltıldı. Yangına dayanıklı olan bu sistem sayesinde çarşı daha güvenli bir hale getirildi.

Etaplar halinde sürdürülen Kapalıçarşı restorasyonunun 3. etabı, "İstanbul İli, Fatih İlçesi, Kapalıçarşı Yenileme Alanı Kapalıçarşı Kat Malikleri Yönetim Sınırında Kalan Kısmında Beden Duvarlarının Restorasyonu Tamamlama İşi" ihalesi kapsamında devam etmektedir. Bu etapda tonozlardan zemine kadar olan beden duvarlarındaki çalışmaların yapılması planlanmaktadır. Kapalıçarşı'daki tüm restorasyon çalışmaları, aktif ziyaret ve ticareti olumsuz etkilememek hassasiyetiyle; çarşının kapalı olduğu akşam saatleri ile hafta sonları yürütülmektedir.

Çalışmaların bu etabında, yapının ihtiyaçlarına göre kurgulanmış çok katmanlı ve birbirini takip eden uygulamalar gerçekleştirilmektedir. Çarşı içindeki beden duvarlarında ilk olarak kuru buz tekniği ile mikron seviyesindeki katmanlar kontrollü biçimde yüzeyden alınmakta; temizlik işlemi daha hassas ve daha az toz üretecek şekilde yapılmaktadır. Ardından raspa işlemiyle sağlıksız ve uygunsuz katmanlar duvarlardan uzaklaştırılmaktadır. Devamında yüzeydeki kayıplar dolgu ile tamamlanmakta; akabinde kaba sıva uygulanmaktadır. Son aşamada ince sıva ile yüzey son haline getirilip ve boyama işlemiyle cephe bütünlüğü sağlanmaktadır.

3. etap restorasyon çalışmaları kapsamında yağmur suyu yönetimine yönelik önemli bir iyileştirme de gerçekleştirilmektedir. Yağmur iniş borularının tamamı sessiz tip borularla yenilenmekte ve sistem, yeni imal edilen haznelerle desteklenmektedir. Bu sayede yağmur suyunun kontrollü tahliyesi güçlendirilmekte olup cephelerde ve yapı içinde su kaynaklı hasar riski de önlenmektedir.

Kapalıçarşı'da yürütülen tüm bu çalışmalar ile İstanbul'un ticaret hafızasını taşıyan bu eşsiz tarihî doku, yerli ve yabancı ziyaretçiler için de daha nitelikli bir deneyim sunacaktır. Restorasyonun ortaya koyduğu bu bütüncül iyileşme, Kapalıçarşı'nın sadece bir alışveriş mekânı değil, aynı zamanda kentin kültürel mirasının canlı bir parçası olarak değerini güçlendirecek; çarşının mekânsal atmosferi ve seyir zevkiyle İstanbul'un simgeleri arasındaki yerini daha da görünür kılacaktır.