Osmanlı ve Çin'in 19. Yüzyıldaki Modernleşme Arayışları Medrese Davutpaşa'da Gündeme Geldi

Medrese Davutpaşa'daki düşünce programları kapsamında düzenlenen “Batı Dışı Modernleşme Tartışmaları” oturumunda, 19. yüzyılda Osmanlı ve Çin'in Batı emperyalizmi karşısındaki dönüşümü ele alındı.

Fatih Belediyesi tarafından Medrese Davutpaşa’da devam eden nitelikli düşünce programları çerçevesinde düzenlenen “Batı Dışı Modernleşme Tartışmaları” serisi, modernleşme olgusunu Batı merkezli okumaların ötesine taşıyan yaklaşımıyla dikkat çekiyor. Program kapsamında gerçekleştirilen son oturumda, araştırmacı Fatih Beyaz, “19. Yüzyıl Osmanlı ve Çin Modernleşmesi” başlıklı sunumuyla iki büyük imparatorluğun benzer tarihsel baskılar altında geliştirdiği modernleşme çabalarını karşılaştırmalı olarak değerlendirdi.

Oturumda, 19. yüzyılın küresel ölçekte Batı emperyalizminin belirleyici hâle geldiği bir dönem olduğu vurgulanırken, Osmanlı ve Çin imparatorluklarının bu yükseliş karşısında yaşadığı askerî, ekonomik ve siyasal sarsıntılar ayrıntılı biçimde ele alındı. Batı’nın askerî teknolojide ve ekonomik üretimde sağladığı üstünlüğün, bu iki imparatorluğun hem iç düzenlerini hem de dış politika tercihlerini derinden etkilediği ifade edildi.

Sunumun merkezinde, her iki imparatorluk açısından da kritik bir eşik olarak değerlendirilen 1839 yılı yer aldı. Osmanlı İmparatorluğu’nun Tanzimat Fermanı ile Batı karşısındaki güç dengesinin değiştiğini resmen kabul etmesi, Çin’in ise Afyon Savaşları’ndaki yenilgiler sonrası modernleşmenin kaçınılmazlığını acı bir tecrübeyle fark etmesi, tarihsel bir karşılaştırma zemini üzerinden ele alındı. Bu gelişmelerin yalnızca idarî ve askerî alanlarla sınırlı kalmadığı; hukuk, eğitim ve toplumsal yapı üzerinde de kalıcı etkiler bıraktığına dikkat çekildi.

Oturumda ayrıca, Batı’nın ekonomik ve askerî üstünlüğünün Osmanlı ve Çin’in dış politikalarını nasıl şekillendirdiği, emperyalist müdahalelerin modernleşme girişimlerinin yönünü ne ölçüde belirlediği ve bu müdahalelerin devletlerin karar alma mekanizmaları üzerindeki etkileri tartışıldı. Bu bağlamda, modernleşmenin çoğu zaman dış baskılarla hız kazanan, savunmacı ve zorunlu bir süreç olarak ortaya çıktığına işaret edildi.

Programda ele alınan bir diğer önemli başlık ise Osmanlı ve Çin’deki yönetici ve entelektüel seçkinlerin modernleşme fikrine yaklaşımı oldu. Her iki imparatorlukta da modernleşmenin nasıl tanımlandığı, hangi alanlarda benimsendiği ve hangi noktalarda dirençle karşılaştığı ayrıntılı biçimde değerlendirildi. Modernleşme çabalarının yerli gelenekler, siyasal yapı ve toplumsal değerlerle kurduğu gerilimli ilişkinin, sürecin sınırlarını belirleyen temel unsurlardan biri olduğu vurgulandı.

Oturum boyunca, Osmanlı ve Çin modernleşme tecrübelerinin neden Batı ile eşit bir rekabet zemini oluşturmakta yetersiz kaldığı sorusu üzerinde de duruldu. Bu çerçevede, modernleşmenin bütüncül bir dönüşümden ziyade parçalı ve tepkisel adımlarla ilerlemesinin, uzun vadeli bir güç dengesi kurmayı zorlaştırdığı ifade edildi.

Medrese Davutpaşa’da gerçekleştirilen bu kapsamlı oturum, Batılı güçlerle karşılaşma sürecinde Osmanlı ve Çin’in benzer tarihsel kaderlerini karşılaştırmalı bir perspektifle ele alarak, Batı merkezli dünya düzeni içinde Doğu imparatorluklarının yaşadığı sistemsel dönüşümü anlamaya yönelik güçlü bir düşünsel zemin sundu. Program, modernleşme tartışmalarına Batı dışı bir bakış kazandırmayı amaçlayan yaklaşımıyla katılımcılara derinlikli bir tarih okuması imkânı sağladı.